Tussen wet en werkelijkheid van de wereld van cookies 

De cookiebanner is misschien wel hét symbool geworden van digitale privacy. Elke gebruiker kent ze: pop-ups die om toestemming vragen, vaak met een grote, uitnodigende knop om alles te accepteren en een veel minder toegankelijke optie om te weigeren. Met de komst van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) en de ePrivacy-richtlijn kreeg toestemming een centrale rol. Het doel was helder, gebruikers in staat stellen zelf te beslissen welke gegevens zij prijsgeven. Toch laat de praktijk een heel ander beeld zien.  

In mijn scriptie Crumbled or Compliant? An analysis of consent in practice onderzocht ik de effectiviteit van toestemming in de context van cookiebanners. Het juridische kader is duidelijk: toestemming moet vrijgegeven, specifiek, geïnformeerd en ondubbelzinnig zijn. Op papier lijkt dit een stevig systeem. In de praktijk blijkt echter dat dit systeem tekortschiet zodra het getoetst wordt aan menselijk gedrag en interfacedesign.  

Het klikritueel 

Mijn onderzoek laat zien dat de privacy paradox hierin een centrale rol speelt. Gebruikers zeggen hun privacy belangrijk te vinden, maar handelen daar niet naar. Cookiebanners vormen daarvan een schoolvoorbeeld. Doordat cookiebanners zo vaak voorbij komen is er een automatische handeling ontstaan. De acceptatieknop wordt aangeklikt zonder weloverwogen afweging, puur om snel toegang te krijgen tot de gewenste inhoud.  

Achter dit gedrag schuilt meer dan gemakzucht. Psychologen spreken van aangeleerde hulpeloosheid. Wie telkens merkt dat weigeren ingewikkeld of tijdrovend is, verliest al snel de motivatie om het te proberen. Het gevoel dat een keuze geen zin heeft veranderd toestemming van een beschermingsmechanisme in een routineuze handeling.  

De macht van design 

Dit effect wordt versterkt door zogenaamde dark patterns: ontwerpstrategieën die de gebruiker subtiel of nadrukkelijk sturen richting de uitkomst die voor bedrijven het gunstigst is. Denk aan grote, felgekleurde acceptatieknoppen tegenover onopvallende weigeropties; submenu’s die meerdere kliks vergen om cookies af te wijzen; vooraf aangevinkte vakjes die toestemming suggereren. Zulke designs zijn geen toevallige keuzes, maar doelbewust ontwikkeld om het aantal “ja’s” te maximaliseren. Het gevolg is toestemming die juridisch geldig lijkt maar inhoudelijk niet voldoet aan de bedoeling van de wet.   

 De conclusie van mijn onderzoek is helder: het juridisch kader is sterk maar in de praktijk is toestemming vaak niet meer dan een formaliteit. Waar de wetgever bescherming en zeggenschap beoogd, zien we dat toestemming vooral de belangen van bedrijven dient en zelden een reële uitdrukking is van gebruikersvoorkeuren.

Meer dan compliance 

Dit spanningsveld is niet alleen academisch relevant, maar raakt direct aan de manier waarop organisaties met hun klanten omgaan en daarmee vertrouwen en reputatie verdienen. Een cookiebanner die manipuleert kan op korte termijn data opleveren, maar tast op lange termijn geloofwaardigheid en klantrelaties aan.  

 Privacy United plaatst dit artikel om organisaties te helpen verder te kijken dan minimale naleving. Wij ondersteunen organisaties bij het ontwerpen van toestemmingsmechanismes die verder gaan dan het minimale vinkje. Toestemming moet niet alleen voldoen aan de wet maar ook bijdragen aan vertrouwen. Dat betekent concreet: geen dark patterns, wel heldere en toegankelijke informatie en keuzes die werkelijk vrij zijn. 

Wie zich verder wil verdiepen vindt in mijn scriptie een uitgebreide analyse van dit spanningsveld. Stap voor stap wordt daarin uiteengezet hoe de privacy paradox en dark patterns de effectiviteit van toestemming ondermijnen en waarom de huidige praktijk tekortschiet. 

Toestemming die geforceerd is leidt onvermijdelijk tot frustratie en wantrouwen. Toestemming die compliant én vrij gegeven is kan daarentegen de basis vormen voor duurzame digitale relaties. Precies daarin wil Privacy United het verschil maken. 

Publicatiedatum: 11 september 2025

Auteur: Yana de Kerpel, Teamleider privacy bij Privacy United